Shoppen
Ik kijk deze keer weer eens door mijn eigen bril naar de gevolgen van ASS in een wereld waar logica en verwachtingen botsen.
Recentelijk verlaat ik vaker mijn veilige bubbel. Waarom? Zonder referentiekaders kan ik je alleen een deel van mij laten zien geen reflectie op andere situaties. En dát inzicht wil ik juist overdragen.
Boodschappen
Ik heb altijd al moeite gehad met boodschappen doen. Het begint bij het samenstellen van wat ik nodig heb. Ik ben honkvast in productkeuze, maar zodra het over avondeten gaat, wordt plannen opeens een stuk lastiger.
Hoe kan ik van tevoren weten wat ik deze week wil eten? Mijn vrouw kijkt naar de aanbiedingen voor haar een logische leidraad. Maar meestal kook ik, en zodra ik aan eten bereiden denk, verschijnen er obstakels waar ik op dat moment geen ruimte voor heb.
Koken zelf brengt spanning mee. Deels door mijn verleden als kok timing en verwachtingen waren daar altijd aanwezig en deels door het gevoel dat anderen (onbedoeld) iets van me verwachten. Die combinatie maakt dat iets eenvoudigs als een maaltijd plannen al voelt als een spanningsveld waarin logica en verwachting elkaar raken.
Ik zeg vaak: “Spanning eet energie.”
Alleen al aan boodschappen doen denken, kost me energie.
De voorbereiding
Als ik thuis ben, begin ik met het nalopen van alle kastjes en beide koelkasten. Ik kijk naar wat ontbreekt, uitgaande van wat ik me herinner dat er stond. Mijn vrouw denkt vooruit: wat gaan we nodig hebben? Dat vooruitdenken is voor mij lastig. Het werkt bij sommige dingen, maar niet bij alles. Ook als kok had ik er al moeite mee, al was dat niet de reden dat ik stopte. Dat is een verhaal op zich.
Ik verzamel nog wat glaswerk, als ik eraan denk. Door de spanning van het weten dat ik naar een supermarkt moet, ontstaat er al spanning die maakt dat ik rationele zaken vergeet.
Oké, flessen mee, boodschappenlijst staat in mijn telefoon.
De reis
Ik woon vlak bij een winkelcentrum, maar toch spant de reis ernaartoe me. Ga ik met de fiets, lopen, of pak ik voor de zware dingen de auto?
Eenmaal onderweg merk ik dat de reis zelf al spanning geeft. Heb ik een parkeerplek? Is het niet te druk? Staat er genoeg geld op mijn rekening? Onderweg mag er niets vreemds gebeuren, anders ben ik direct van slag.
Landen
Vroeger, voor mijn cognitieve training, was de route door de supermarkt een ramp. Ik irriteerde me aan alles en iedereen. Door vermoeidheid, maar ook omdat ik geen pauze nam tussen aankomst en shoppen.
Sinds de training weet ik: eerst landen, dan pas naar binnen. Even zitten in de auto, paar keer ademhalen, lijstje nog één keer doorlezen. Dat kleine moment van rust zorgt dat ik niet meteen overprikkeld raak. Geen garantie op een soepele rit, maar het geeft me net genoeg ruimte om de winkel in te stappen zonder dat mijn hoofd al in brand staat.
Als mijn vrouw mee is, sla ik deze stap over. Dan leun ik op haar overzicht.
De jungle in
Ik pak een winkelwagen. Eerste waarneming: staat de muziek aan? Gelukkig, uit. Dan scan ik hoe druk het is. Gelukkig, valt mee.
Ik loop de poortjes door. Meteen de eerste irritatie: iemand heeft zijn winkelwagen midden op het pad laten staan. Ik ben nog relatief kalm en zet hem aan de kant.
Ik loop mijn vaste patroon. Ik weet waar alles staat en heb de route in mijn hoofd. Sterker nog: mijn lijstje staat op volgorde van de route. Hier en daar een kleine lus, maar alles gaat in één strakke lijn.
Mijn therapeut zegt: “Zie het als een safari. Kijk rond, geniet, geen haast.”
Maar dit is geen safari. Dit is een jungle.
Ik irriteer me aan mensen die opeens voor mijn karretje duiken omdat ze besluiten alsnog die vla te pakken. Zelfmoordlustige wezens, die shoppers. Niet kijken of er iemand aankomt. Gewoon dóór me heen proberen te drukken.
Op zo’n moment gebeurt er van alles. Irritatie wordt frustratie. Verontwaardiging. Verbazing. Ik erger me met ingehouden woede. Vroeger schoot ik uit mijn slof nu probeer ik me tot kalmte te manen.
Mijn energieniveau daalt met de snelheid van het licht naar standje min. Mijn schild gaat omlaag. Bij de volgende escalatie kan ik niet meer normaal reageren. Een negatieve spiraal.
Als dit een safari was, zou ik de jeep 180 graden draaien en vol gas de savanne uit rijden. Nu rijd ik met minder aandacht voor mijn omgeving linea recta naar de kassa.
De kassa
Bij de kassa probeer ik tot mezelf te komen. De kassière heeft mij niets gedaan. Haar baan is al zwaar genoeg door de klachtenregen over prijsstijgingen. Ik probeer gewoon netjes mijn boodschappen op de band te leggen, braaf te betalen, en naar de auto te rennen.
Vaak gaat het goed. Dan maak ik een praatje. Maar als de kassière zelf een slechte dag heeft of nog bij komt van een vorige klant, voel ik die residu-energie haarfijn aan. Het is aan mij om daar goed mee om te gaan. (Lang leve de training.)
Maar en dit gebeurt alleen als voorgaande prikkels al hebben plaatsgevonden en ik niet heb kunnen herstellen dan schiet mijn lichaam sneller in actie dan mijn hoofd. Ik ga van oranje naar rood op mijn emotiebarometer.
Dan is het alle zeilen bijzetten om nog normaal te doen. Boosheid werkt als een deken over mijn rationele denken. Ik word wazig. Kan slecht dingen tot me nemen. Luisteren wordt een zware taak. Als ik mijn pincode nog weet, mag ik blij zijn. Mijn hoofd voelt zwaar. Mijn ogen gaan slechter zien. De spanning vreet zoveel energie dat alles zwaar en moeilijk wordt.
Thuis
Buiten, op weg naar auto of fiets, komt de tijd om de spanning van me af te laten glijden. Maar mijn energie is al weg.
Eenmaal thuis ontdek ik dat ik door de kamikaze-shopper iets vergeten ben. Dat is dan maar zo. Ik ga niet meer terug.
Ik plof op de bank. Binnen een paar minuten val ik ongetwijfeld in slaap. Het wild is geweest. Even niks meer.
Jeroen Klugt © 2026
Heb je een zelfde soort ervaring of wil je iets anders aan me melden ?
Email me dan.
Wat hier speelt een wetenschappelijke blik
De ervaringen in dit blog zijn geen losstaande ‘autistische trekjes’, maar beschrijven samen een aantal herkenbare fenomenen uit de wetenschappelijke literatuur over autisme. Hieronder een overzicht van wat er neurologisch en psychologisch gebeurt tijdens een boodschappenrondje.
1. Monotropisme
Aandacht versmalt zich tot een paar aandachtspunten (de vaste route, het lijstje). Alles wat daarbuiten valt, wordt ervaren als een inbraak op die focus.
Bron: Murray, D., Lesser, M., & Lawson, W. (2005). Attention, monotropism and the diagnostic criteria for autism. Autism, 9(2), 139-156.
2. Dubbel-empathieprobleem
De botsing ontstaat niet doordat de een de ander niet begrijpt, maar doordat beide partijen een andere sociale en sensorische logica hanteren. De shopper begrijpt de behoefte aan voorspelbare bewegingen niet; de autistische ervaarder begrijpt niet waarom mensen zo onvoorspelbaar bewegen.
Bron: Milton, D.E.M. (2012). On the ontological status of autism: the ‘double empathy problem’. Disability & Society, 27(6), 883-887.
3. Intense World Theory
Het brein verwerkt prikkels niet te weinig, maar te veel. De wereld is overweldigend, en terugtrekken is een overlevingsstrategie. Het ‘schild’ is geen metafoor maar een neurologische noodzaak.
Bron: Markram, K., & Markram, H. (2010). The intense world theory – a unifying theory of the neurobiology of autism. Frontiers in Human Neuroscience, 4, 224.
4. Allostatische belasting
Elke stap de reis, het landen, de winkel, de onverwachte bewegingen kost meer energie dan bij iemand die niet constant hoeft te compenseren. De optelsom van deze belasting leidt tot uitputting, niet omdat de taak zwaar is, maar omdat het lichaam door zijn reserves heen is.
Bron: McEwen, B.S. (1998). Stress, adaptation, and disease: Allostasis and allostatic load. Annals of the New York Academy of Sciences, 840(1), 33-44.
5. Sensorische overbelasting en shutdown
Bij overprikkeling kunnen zintuigen tijdelijk uitvallen. Het hoofd wordt zwaar, het zicht verslechtert, cognitieve functies (zoals een pincode onthouden) vallen weg. Dit is geen moeheid, maar een sensorische shutdown.
Bron: Bogdashina, O. (2016). Sensory Perceptual Issues in Autism and Asperger Syndrome: Different Sensory Experiences – Different Perceptual Worlds. Jessica Kingsley Publishers.
6. Autonome reactie op sociale verwachting
Verwachtingen ook onuitgesproken kunnen het zenuwstelsel in een lichte alarmfase brengen. Wat als ‘boosheid’ of ‘irritatie’ wordt ervaren, is vaak een zenuwstelsel dat in de vechtmodus schiet omdat de draaglast te hoog is geworden.
Bron: Porgess, S.W. (2011). The Polyvagal Theory: Neurophysiological Foundations of Emotions, Attachment, Communication, and Self-regulation. W.W. Norton & Company.